Nước Nga và chủ nghĩa dân tộc

Ôi nước Nga thân thiết của tôi ơi

Nhà gỗ thông xanh khoác áo choàng tượng chúa...
Một màu xanh mát ngắm nhìn thuê thoả
Một màu xanh tít tắp tận chân mây

Như một kẻ hành hương từ xa đến
Tôi ngắm nhìn mãi đồng ruộng của Người
Bên lối vào le te bên thôn xóm
Những cây phong gầy guộc lá reo vui
... (Exenhin)

Nước Nga trong thơ Exenhin, trong tranh Levitan đẹp như thế. Và con người Nga vẫn được biết tới như những người mộc mạc, hồn hậu, chân chất.

Nước Nga bây giờ ra sao?
Đọc một loạt bài viết về nước Nga trên các diễn đàn của một số bạn đang sống ở Nga có thể thấy là nước Nga hiện nay rất có thể là nước mà tệ nạn phân biệt chủng tộc đang diễn ra nặng nề nhất trên thế giới. Và qua vụ án sinh viên Vũ Anh Tuấn, khi mà bồi thẩm đoàn, đại diện cho những công dân bình thường, xử trắng án cho thủ phạm, thì có thể thấy sự phân biệt chủng tộc ấy không chỉ dừng lại ở một số nhóm dân tộc chủ nghĩa cực đoan mà là hiện tượng phổ biến trong xã hội. Nó còn tệ hơn các phiên tòa bất công ở miền Nam nước Mỹ những năm 40-50 trong các vụ án giết người da đen như trong các phim/truyện To Kill the Mocking Bird, In the Heat of the Night, Missisipi Burning. Trong các phiên tòa đó, ít ra một số kẻ thủ phạm cũng bị xử dù với mức án nhẹ hơn mức đáng bị xử. Và so sánh cách mà các nhóm phân biệt chủng tộc ở Nga ngang nhiên tấn công người nước ngòai giữa đường phố ấy với các vụ tấn công người da đen của hội KKK ở nước Mỹ cách đây 50 năm thì cũng có thể thấy là KKK chẳng ngang nhiên và nhận được sự dửng dưng, thậm chí khích lệ ngấm ngầm của cảnh sát, của công chúng như thế. Ít ra các thành viên KKK cũng còn bịt mặt.

Đó là chuyện nước Nga, một xã hội đang ngày càng hoen ố về tệ nạn phân biệt chủng tộc trong thế kỷ 21 trong khi các thành lũy kiên cố nhất xưa kia của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc như miền Nam nước Mỹ, Nam Phi hay Đức ngày nay đã và đang tiến dần tới sự hòa hợp và bình đẳng chủng tộc. Nước Nga thì ngược lại, đó quả thực là nỗi hổ thẹn và nỗi nhục mà người Nga nên tự cảm thấy.

Tại sao trong 70 năm XHCN, ở nước Nga không có mấy dấu vết của chủ nghĩa dân tộc cực đoan mà chỉ trong vòng 10 năm từ ngày XHCN sụp đổ thì chủ nghĩa dân tộc cực đoan lại lây lan đến thế?

Ở đây có lẽ có hai nguyên nhân chính: thứ nhất, người Nga vốn dĩ có tư tưởng dân tộc cực đoan rất mạnh, điển hình có thể thấy qua các tác phẩm của Dostoevski. Thời Liên Xô cũ, người ta xóa nhòa đi khái niệm dân tộc và thay vào đó bằng khái niệm công dân Liên bang XHCN. Thế nhưng khi Liên Xô cũ sụp đổ và khái niệm công dân Liên bang XHCN trở thành một trò hề thì tạo ra một khoảng trống trong identity của người Nga và khiến nhiều người trong số họ tìm tới chủ nghĩa dân tộc như là một cố gắng bù đắp và tìm kiếm identity. Điểm khác của chủ nghĩa dân tộc thế kỷ 19 và chủ nghĩa dân tộc thế kỷ 20-21 ở Nga là chủ nghĩa dân tộc cực đoan thời Nga hoàng gắn liền với tôn giáo (Chính thống giáo), chứ không phải chủng tộc. Chủ  nghĩa dân tộc cực đoan ngày nay ở nước Nga trên thực tế là một thứ chủ nghĩa vay mượn từ chủ nghĩa Quốc xã của Hitler- vốn là thứ chủ nghĩa dân tộc của người German chứ không phải của người Slavơ.

Nguyên nhân thứ hai, thì nhiều người nói rồi, do sự khủng hoảng về mặt kinh tế, chính trị, do sự sụp đổ của người khổng lồ chân đất và khó khăn kinh tế khiến người Nga mất đi vị thế ngạo nghễ, chúa tể, "anh cả" thời chiến tranh Lạnh và phải đối mặt với việc nhiều người nước ngoài- trong mắt người Nga, vốn luôn là inferior hơn họ- trở nên vượt trội họ về nhiều mặt. Lòng tự trọng bị thương tổn cùng với sự ghen tị, hằn học lại càng đưa đẩy họ tới với chủ nghĩa dân tộc.

Nước Nga, từ xưa tới nay, vốn thiếu căn bản của một nền dân chủ và nền văn hóa-văn minh như ở châu Âu. Người Nga vốn chỉ quen sống bằng đức Tin (Chính Thống giáo hoặc CNCS) trong một chế độ chuyên chế quan liêu nặng nề (Sa hoàng hay Liên bang XHCN), khác với xã hội Tây Âu dựa trên nền tảng Lý trí- Dân chủ- Bình đẳng. Giờ đây cả thể chế chuyên chế lẫn đức Tin của họ đều không còn, không khỏi khiến người Nga hoang mang. Và trong cố gắng tìm lại mình đó, chủ nghĩa dân tộc xuất hiện như một niềm tin thay thế, một thứ hào quang AQ ru ngủ nhiều người thoát khỏi nỗi cay đắng hiện thực (tao không bằng mày bây giờ nhưng cụ cố nhà tao chả bằng mấy lần cụ cố nhà mày). Và kết quả là những người nước ngoài phải hứng chịu cơn giận dữ đáng tởm và là một vết nhơ của nước Nga.

Còn thái độ của người Việt thì sao: liệu chúng ta có nên có một nỗi hổ thẹn và nỗi nhục nào không (như những người Nga có lương tri cần cảm thấy trước tệ nạn phân biệt chủng tộc trong xã hội họ) ?. Đọc thêm blog của em GT về cuộc biểu tình "dự định" của người Việt trước cửa sứ quán Nga. Tình cờ, đọc trên trang Wikipedia mới biết hôm nay cũng là ngày kỷ niệm Cách mạng Hungary 1956. Vâng, 50 năm trước, người Hungary có biểu tình chống lại người Nga.

Entry for October 23, 2006

When You Say Nothing At All

Alison Krauss
Ronald Keating

It’s amazing how you can speak right to my heart
Without saying a word you can light up the dark
Try as I may I could never explain
What I hear when you don’t say a thing

The smile on your face lets me know that you need me
There’s a truth in your eyes sayin’ you’ll never leave me
The touch of your hand says you’ll catch me if ever I fall
You say it best when you say nothing at all

All day long I can hear people talking out loud
But when you hold me near, you drown out the crowd
Old Mr. Webster could never define
What’s being said between your heart and mine

The smile on your face lets me know that you need me
There’s a truth in your eyes sayin’ you’ll never leave me
The touch of your hand says you’ll catch me if ever I fall
You say it best when you say nothing at all

The smile on your face lets me know that you need me
There’s a truth in your eyes sayin’ you’ll never leave me
The touch of your hand says you’ll catch me if ever I fall
You say it best when you say nothing at all

---------------
Damn Y360, không có chế độ auto-save làm mất cả một đoạn vừa viết.
Hai ngày weekend, cũng kết thúc được 2 cuốn sách: Istanbul -một cuốn nửa hồi ký, nửa tản mạn- của Orhan Pamuk và The Picture of Dorian Gray của Oscar Wilde. Dư vị của Istanbul là cảm giác melancholy- không thích cuốn này mấy (nên chỉ đọc lướt) nhưng khá thích cách viết của Orhan Pamuk. Highly recommended cuốn Dorian Gray, rất witty, charming và phong phú. Bất hạnh của Oscar Wilde có lẽ là: 1. ông đã đi trước thời đại mình khá nhiều- nếu ông sinh sau đó 50 năm thì chắc đã khác; 2. ông quá witty và không biết giấu sự witty đó (Dương Tu bị Tào Tháo giết cũng vì cái tội đó); 3. ông homosexual và không che giấu điều đó, kể cả trong tác phẩm của mình.

Entry for October 22, 2006

Hồi ký của Tèo 22:16:00, 21/10/2006

Minh họa DAD Gần đây trong xã hội đã xuất hiện vài cuốn hồi ký của nhiều nghệ sĩ tên tuổi, rất cảm động, rất sâu sắc và rất hay. Thấy thế, Nguyễn Tèo, nhân vật làm đủ thứ nghề của chúng ta cũng vội vàng viết và cho in tự truyện của mình. Chúng tôi xin lần lượt trích đăng: “Tôi (tức Tèo) sinh ra trong một gia đình nửa nghệ thuật nửa công nhân. Bố tôi là nhà văn, còn mẹ thì bán gà làm sẵn ở chợ. Ngay từ nhỏ, tôi đã có vẻ thích phim. Biết vậy, bố thường thở dài, còn mẹ đã nhiều lần đưa tôi đi khám bệnh. Sau khi chụp X-quang và thử máu, bác sĩ tuyên bố cần lấy độc trị độc, tức là nếu tôi thích xi-nê thì cứ để tự do vào rạp no nê. Ngày đầu tiên tôi vào rạp xem phim, mẹ chạy theo dúi cho ổ bánh mì, còn đứa em gái thì đưa bộ quần áo cũ. Riêng bố không nói gì, chỉ vắt tay lên trán, nằm vật ra giường! Từ rạp ra, tôi thấy cả nhà đứng chờ ngoài cửa. Mẹ hỏi: - Giá vé bao nhiêu? Em gái hỏi: - Anh có nhìn thấy gì không? Chỉ có bố hỏi ân cần: - Phim thế nào? Tôi bối rối: - Con chả biết. Con thấy trong phim nhân vật rất hay cười. Bố nghiêm giọng: - Như thế là phim bi kịch rồi. Ở điện ảnh bi kịch, hễ cứ nhân vật cười là khán giả khóc! Cả nhà áp tải tôi về, mừng cho tôi thoát nạn. Lần sau, tôi lại vào rạp xem phim. Bố nhún vai, còn mẹ thì chửi bới con mèo. Từ rạp thẳng về nhà, tôi nói: - Hôm nay con xem một phim nhân vật toàn khóc. Bố phán ngay: - Thế thì chắc chắn phim hài. Bởi những lúc ấy là khán giả cười. Dù bố có vẻ không thích, nhưng giấc mơ điện ảnh trong tôi vẫn cháy bỏng. Tôi thường lấy các hình tài tử ép dưới gối và mua băng đĩa lậu về xem. Lần thứ ba, tôi vào rạp. Bố mẹ cãi nhau kịch liệt xem tôi đã khỏi bệnh hay chưa. Đang ầm ĩ thì tôi về. Mẹ thét: - Phim thế nào? Hài hay bi? Tôi ấp úng: - Chả hài cũng chả bi. Phim toàn nói, xong lại họp. Bố gật gù: - À, đấy là phim hình sự. Trong thể loại hình sự, để bắt tội phạm, cảnh sát luôn phải họp và bàn. Đến bây giờ, ngồi nhớ lại, tôi công nhận là bố toàn nói đúng. Chính ông đã hướng dẫn tôi trong những ngày đầu chập chững vào nghệ thuật thứ bảy (mặc dù tôi chỉ đi vào thứ hai để vé rẻ). Lần thứ tư, từ rạp chui ra, tôi gặp đứa em đang ngồi uống nước sâm ở cửa rạp. Nó hất hàm bắt chước bố: - Phim thế nào?  Tôi lo lắng: - Phim lần này không khóc, không cười cũng không họp. Phim toàn thấy đuổi nhau. Mắt đứa em sáng lên: - Vậy là phim yêu rồi. Hễ có tình yêu trong phim là trai gái đuổi nhau lập tức. Tôi khiếp vía: - Sao mày biết. Em gái tôi cả cười: - Xem vài lần là biết ngay. Mà thế nào cũng đuổi ở rừng thông với bờ đê. Trời ơi, tôi cay đắng phát hiện ra cả gia đình, ai cũng giỏi điện ảnh hơn tôi. Vậy mà không ai chọn nghề xi-nê cả. Thật uổng phí làm sao. Tôi bắt đầu nghi ngờ bản thân. Tôi thấy cần vào rạp một lần nữa. Sau khi lấy trộm tiền của mẹ mua vé, tôi từ phòng chiếu bước ra. Mặt mũi xây xẩm. Mẹ đón tôi ngay từ bãi giữ xe, vẫn câu hỏi mà cả thành phố hay hỏi: - Phim thế nào? Tôi ngẫm nghĩ: - Con không biết. Con chả hiểu gì. Phim này không khóc, không cười, không họp cũng không đuổi bắt. Mẹ reo: - Thế là phim nghệ thuật rồi! Kể từ hôm đó trở đi, tôi bước vào làng điện-ảnh. Lê Hoàng

Entry for October 19, 2006

Nhân ngày 20/10 :D

Entry for October 16, 2006

She IS a poet.

Joni Mitchell - A Case Of You

Just before our love got lost you said,
"I am as constant as a northern star."
And I said, "Constantly in the darkness
Where's that at?
If you want me I'll be in the bar."

On the back of a cartoon coaster
In the blue TV screen light
I drew a map of Canada
Oh Canada
With your face sketched on it twice

Oh, you're in my blood like holy wine
You taste so bitter and so sweet
Oh I could drink a case of you, darling
And I would still be on my feet
Oh I would still be on my feet

Oh I am a lonely painter
I live in a box of paints
I'm frightened by the devil
And I'm drawn to those ones that ain't afraid
I remember that time you told me, you said,
"Love is touching souls"
Surely you touched mine
'Cause part of you pours out of me
In these lines from time to time

Oh, you're in my blood like holy wine
You taste so bitter and so sweet
Oh I could drink a case of you, darling
Still, I'd be on my feet
I would still be on my feet

I met a woman
She had a mouth like yours
She knew your life
She knew your devils and your deeds
And she said,
"Go to him, stay with him if you can
But be prepared to bleed"

Oh but you are in my blood
You're my holy wine
You're so bitter, bitter and so sweet
Oh, I could drink a case of you, darling
Still I'd be on my feet
I would still be on my feet

Little Miss Sunshine and The Departed

Cuối tuần vừa rồi xem 2 phim đang được đánh giá cao hiện nay, hình như là 2 phim duy nhất sản xuất trong năm 2006 cho tới giờ lọt vào Top 250 của IMDB: Little Miss Sunshine và The Departed.

1. Little Miss Sunshine là một phim chế nhạo lối sống Mỹ với cách phân chia loài người thành hai loại: the Winners và the Losers. Một black comedy vừa hài hước vừa cảm động và bất ngờ. Mặc dù nội dung phim có vài chỗ hơi thô, không phù hợp lắm với văn hóa của người châu Á lắm nhưng nếu ngẫm lại thì tất cả những cái đó đều chấp nhận được và đều nói lên được một cái gì đó. Đạo diễn tỏ ra khá can đảm khi đi vào những chỗ gross đó mà không sa vào việc làm ra một phim chọc cười tầm thường mà vẫn sâu sắc. Người xem có những lúc có thể phá lên cười nhưng đọng lại từ phim có lẽ là một nụ cười mỉm, một sự tự chế giễu mình với những ảo tưởng và phù phiếm trong việc tuân thủ những giá trị và cách đánh giá mà xã hội coi là chuẩn mực. Trong việc mô tả về ba ngày sóng gió trong một gia đình Mỹ không được bình thường lắm, những người làm phim đã nêu được những sự bất thường và méo mó trong những thứ tưởng được coi như bình thường trong xã hội. 

Các diễn viên đóng đều đạt cả, các nhân vật rất đáng nhớ: một cô bé bị ám ảnh bởi việc thi hoa hậu trẻ con, người cha ám ảnh bởi việc phải thành đạt như một self-help author (note: người Mỹ đọc các sách dạy thành công hơi bị nhiều, trong best-selling list của Amazon lúc nào cũng thấy vài cuốn như Đắc nhân tâm, 7 thói quen của người thành đạt...); người  mẹ luôn mong muốn giữ được gia đình không bị đổ vỡ nhưng lại quá căng thẳng và stressed để làm được điều đó; người cậu-một học giả về Proust và cũng đồng tính luyến ái như Proust- từng tự tử không thành công vì cậu sinh viên-người tình của mình rơi vào tay một học giả chuyên về Proust khác; ông nội- ham thích đọc các tạp chí khiêu dâm và bị đuổi ra khỏi nhà dưỡng lão vì hút heroin; và người anh trai cô bé- sùng bái Nietszche, khinh bỉ loài người cùng với lời nguyền sẽ không nói ra một từ nào với loài người cho tới khi được nhận vào Không lực.

2. The Departed: Phim remake của Vô gian đạo (Infernal Affairs) mà có lẽ nhiều người xem rồi. Nội dung về cơ bản tương tự Vô gian đạo, khác một chút trong đoạn cuối và một số nhân vật. Ấn tượng chung là phim này làm chặt chẽ và logic hơn Vô gian đạo nhưng lại không gây được các ấn tượng về chiều sâu của nội tâm nhân vật. Tất nhiên, nhận xét có thể không được khách quan lắm vì bị ấn tượng bởi phim trước rồi. Vô gian đạo là một phim tragic kiểu phương Đông, nhiều đoạn có vẻ mang tính biểu tượng hơn là thực tế trong khi The Departed lại là một tragedy kiểu phương Tây, chặt chẽ và hợp lý hơn. Có điều là nếu so với các phim làm từ thập niên 70 của Scorsese như Raging Bull hay Taxi Driver thì có vẻ càng về sau, Scorsese càng có phần hướng ngoại và ưa sử dụng bạo lực như một hình thức gây shock hơn, thay vì dùng bạo lực như một cách diễn giải, một sự kéo dài của các mâu thuẫn, xung đột bên trong nội tâm nhân vật. Khác biệt nữa là ông cũng chuyển từ việc phân tích một situation (Taxi Driver, Mean Street, After Hours) sang các phim có tính tiểu sử và hơi có tính epical (Raging Bull, Goodfellas, Casino, Gangs of New York). The Departed đúng ra là rơi vào phim situation nhưng cách xử lý của tác giả cũng thiên về hướng ngoại. Anh Leo nói nhiều, chửi bậy cũng rất nhiều chứ không có vẻ hiền triết khổ sở, mắt buồn đau đáu như anh Lương Triều Vĩ. Điểm chung các phim của Scorsese chắc là sự bùng nổ bạo lực ở đoạn cuối phim như là cách giải quyết mâu thuẫn và trong đoạn đó thì thường có máu đổ đầu rơi. Trong The Departed cũng vậy, đoạn cuối phim có khá nhiều xác người và các nhân vật chính thì đều chết ráo.  

Entry for October 13, 2006

Paul Simon concert.  Đúng vào hôm trước ngày sinh nhật của Paul Simon (13/10). Biết vậy là vì khán giả thỉnh thoảng lại kêu lên "Happy Birthday to you".

Buổi biểu diễn đặc Mỹ trắng, mình để ý từ đầu tới cuối trong khán giả mà không tìm ra một bạn nào da vàng hay da đen nào. Nói chung buổi diễn thú vị, nhiều lúc nghe rất cảm động, giọng Paul rất sâu lắng mặc dù không khỏe và cao lắm (như Art Garfunkel), ví dụ rõ nhất là khi nghe bài Bridge over the troubled water. Tiếc là hôm qua không có hai bài mà mình thích:  "The Sound of Silence" và "I am a Rock", mà nghiêng về các sáng tác solo sau này của Paul Simon hơn- cũng rất đặc sắc nhưng quả thực là mình không biết mấy.

I am a Rock

A winter's day
In a deep and dark December;
I am alone,
Gazing from my window to the streets below
On a freshly fallen silent shroud of snow.
I am a rock,
I am an island.

I've built walls,
A fortress deep and mighty,
That none may penetrate.
I have no need of friendship; friendship causes pain.
It's laughter and it's loving I disdain.
I am a rock,
I am an island.

Don't talk of love,
But I've heard the words before;
It's sleeping in my memory.
I won't disturb the slumber of feelings that have died.
If I never loved I never would have cried.
I am a rock,
I am an island.

I have my books
And my poetry to protect me;
I am shielded in my armor,
Hiding in my room, safe within my womb.
I touch no one and no one touches me.
I am a rock,
I am an island.

And a rock feels no pain;
And an island never cries.